Kunst in literatuur. Enkele recente voorbeelden.

De Goudenboekenuil 2015. Verhalen over kunst vallen in de prijzen.

Op 30 april werd de Goudenboekenuil 2015 aan de Vlaming Mark Schaevers uitgereikt voor ‘Orgelman’, zijn als een roman lezende biografie van de Joods-Duitse schilder Felix Nussbaum. De prijs van de Lezersjury ging naar de jonge Nina Weijers voor haar roman ‘De consequenties’, waarin kunst eveneens een grote rol speelt.

De kracht van kunst

Orgelman’ vertelt over de wonderlijke wedergeboorte van een door Hitler vernietigd kunstenaar. Via de werken die Nussbaum (1904-1944) achterliet, leer je meer over de angst, het onderduiken en de deportaties van Duitse ballingen in Frankrijk, België en Nederland. Dankzij haar kracht overwint de kunst de gruwel van die tijd. Onlangs bespraken we in de leesclub van Dilbeek de roman ‘Duitse les’ van Siegfried Lenz. Deze roman (geen biografie!) is gebaseerd op het leven van de eveneens Joods-Duitse schilder Emil Nolde (1867-1956). Het werk van beide kunstenaars werd door de nazi’s als ‘untartete’ of ‘ontaarde’ kunst beschouwd. Of het nu gebeurt via een biografie van Felix Nussbaum, of via een verhaal waarvoor Emil Nolde model stond… Beide boeken geven een aangrijpend beeld over een gruwelijk tijdperk en zijn tegelijk een prachtige ode aan de kracht van kunst.

Het leven als kunstwerk

In ‘De consequenties’ maakt de Amsterdamse Minnie Panis van haar eigen leven een kunstwerk, een beetje in de geest van de Franse kunstenares Sophie Calle (zie zelfportret hieronder), die haar eigen leven en werk ook nauwgezet in scène zet. Niet voor niets wordt deze Franse kunstenares ook in ‘De consequenties’ vermeld. Er komen veel verwijzingen naar de hedendaagse kunstwereld in ‘De consequenties‘voor. Op een bepaald moment, als Minnie Panis een fotograaf inhuurt om haar te volgen, dacht ik meteen aan Paul Austers ‘Schimmen’, waarin een schrijver een detective inhuurt om hem te volgen. En nu is de cirkel helemaal rond. Sophie Calle diende ooit nog als inspiratiebron voor het hoofdpersonage uit Austers roman ‘Leviathan’. Feit is dat zowel Nina Weijers, geheel in de geest van Sophie Calle, zichzelf tot kunstwerk transformeert.

Het leven als kunstwerk, of de wereld als museum, kan je niet langer zien als een Bond-zonder-naam spreuk. Kunst moet al lang niet mooi meer zijn. Kunst moet waarachtig zijn. En dat kan pijn doen. Hoe waarachtig kan je trouwens zijn? Als je van jezelf een kunstwerk maakt? Verdwijn je er dan niet in?

sophie calle

Ik zei al dat Ninja Weijers veel linken legt naar hedendaagse kunsttoestanden (het Stedelijk Museum in Amsterdam en heel de heisa errond, egotripperij, …) en veel namen noemt. Het verwonderde me dan ook dat juist haar werk de publieksprijs kreeg. En toch… Enkele maanden geleden deed ik mee aan Leestweeps, een Nederlandse twitterleesclub (1). Ze lazen toen ‘De consequenties’ en slechts een enkeling zag het boek als een ‘elitair tentoonspreiden van kennis’. Waarop een andere deelnemer terecht opmerkte dat het toch normaal is dat iemand graag spreekt over iets waar je veel van houdt. Het grootste gedeelte van de discussie ging echter niet over kunst, maar over de psychologie van de personages en de schrijfstijl. Ninja Weijers is van opleiding literatuurwetenschapper, en geen beeldend kunstenaar. Ze weet wel veel over kunst, en over de zoektocht naar identiteit en de daarmee gepaard gaande identiteitscrisissen die zo kenmerkend zijn voor onze tijd. En ze schrijft heel mooi.Ik heb dit boek heel graag gelezen.

Andere recente romans waarin kunst centraal staat …

en er zijn er heel wat, naar mijn aanvoelen steeds meer. Kunst wordt een geliefdkoosd thema in de literatuur.

A.De kracht van kunst in de geschiedenis

Thera Coppens, ‘Suzanne en Edouard Manet‘. De liefde van een Hollandse pianiste en een Parijse schilder, Meulenhoff, 2014. Biografie van de vrouw van de Franse schilder Edouard Manet (1832-1883), de Hollandse pianiste Suzanne Leenhoff (1829-1906). In deze biografie is er natuurlijk ook een grote rol voor de kracht van de liefde weggelegd. Deze biografie leest als een roman.

Donna Tartt, ‘Het Puttertje‘, De Bezige Bij, 2013. Dit boek won in 2014 de Pulitzerprijs voor literatuur. Het Puttertje is ook de naam van het schilderijtje uit 1654 van de Hollandse schilder Carel Fabritius. Dit onsterfelijk schilderij helpt het hoofdpersonage zich te verzoenen met zijn eigen sterfelijkheid. En die is niet niets: hij overleefde een terroristische aanslag op een museum waar zijn moeder en vele anderen om het leven kwamen, en zijn vader had hen een paar maanden daarvoor in de steek gelaten.

Esther Freud, ‘Meneer Mac en ik‘, De Bezige Bij, 2015. Hier wordt de onwaarschijnlijke vriendschap beschreven tussen een kasteleinszoon en een bizarre Schotse kunstenaar (nl. Charles Rennie Mackintosh) die in het jaar 1914 in zijn idyllisch kustdorpje komt wonen. Naarmate de oorlog op de kustgemeenschap drukt, worden de dorpelingen wantrouwender jegens Mac.

B.Het leven als kunstwerk in het nu.

Ali Smith, ‘Het een als het ander‘, Atlas Contact, 2015. Ook hier gaat het over kijken en bekeken worden. De roman handelt over een hedendaags meisje en een 15de-eeuwse Renaissance schilder Francesco del Cossa. Heel de traditionele structuur van de roman, en van de tijd, wordt hier door elkaar gehaald. En zoals vaak in hedendaagse boeken is één van de thema’s ‘kijken en bekeken worden’. Met deze roman won de Schotse Ali Smith de Costa Award en staat ze op de Bailey’s longlist.

Siri hustvedt, ‘De vlammende wereld‘, De Bezige Bij, 2014. Een intellectueel spel dat zich afspeelt in de eigentijdse kunstscene van New York. Wie is wie? Wie heeft wat gemaakt? Doet de identiteit van de kunstenaar er nog toe?

Claire Messud, ‘De vrouw van hierboven‘, Anthos, 2013. De vrouw van hierboven is een ongehuwde voortreffelijke lerares, die ooit ambities in de kunstwereld had. Op een dag ontmoet ze een de moeder van één van haar leerlingen, een ‘echte’ kunstenares die installaties maakt… Die installaties, uitvergrote poppenhuizen, doen mij denken aan de Spaanse Christina Lucas (zie foto). Zij zou een inspiratiebron kunnen geweest zijn.

C.Hors serie:

Jesse Kellerman, ‘Moordkunst‘, De Boekerij, 2012. In deze thriller komt Henry Darger, de outside kunstenaar, tot leven. Hij wordt niet bij naam genoemd, maar ik kon alleen maar Henry Darger (zie foto) zien. Lezen, dat boek. En google dan meteen Henry Darger. Ik zag hem voor het eerst in het Museum Dr. Guislain, op een tentoonstelling over outsiderskunst. Er hangt ook werk van hem in het LaM, (Lille Métropole Muséé d’art modern, d’art contemporain et d’art brut).

(1)Herlees de discussie op http://twitterleesclub.nl/eerste-leestweeps-avond-nina-weijers-de-consequenties/)

Over Ann Vandamme

begeleidde al leesgroepen toen zij nog geen website had. Sinds 2007 plaatst zij alle leesgroepwerkbladen op het net. Ondertussen vist zij regelmatig werkbladen op uit haar papieren archief en zet die ook online. Vroeger werkte zij in een boekhandel, later in een uitgeverij en sinds 2014 is zij bibliothecaris van Pepingen, in het hart van het Pajottenland. De bibliotheken van de regio Pajottenland en Zennevallei werken nauw samen, en ook de verschillende leesclubs organiseren vaak een gemeenschappelijk evenement. Het logische gevolg is dat al deze leesclubs ook op deze blog een plaats krijgen. Veel leesplezier!
Dit bericht is geplaatst in literatuur met de tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Bookmark de permalink.