Toergenjew: Vaders en zonen (boekbespreking februari 2006)

A.Biografie:
De moeder van Ivan Sergeevic Toergenjew (1818-1883), een rijke grootgrondbezitster, trad onredelijk wreed op tegen haar boeren zodat Ivan al in zijn kinderjaren met de minder fraaie aspecten van de lijfeigenschap kennis kon maken. Dat beeld van de hardvochtige moeder heeft Toergenjew getekend in ‘Het kantoor’, ‘Drie portretten’ en ‘Poenin en Baboerin’, die sterk autobiografisch zijn.

Tussen 1833 en 1839 studeerde hij aan de universiteiten van Moskou, Petersburg en Berlijn. In Duitsland studeerde hij geschiedenis en klassieke filologie, maar in de eerste plaats filosofie. Dat studieverblijf in het buitenland heeft van Toergenjew voor heel zijn leven een bewonderaar van de westerse beschaving gemaakt. Na zijn terugkeer in eigen land mikte hij op een academische carrière, wat mislukte, onder andere omdat Nicolaas I filosofie een gevaarlijk vak vond en de leerstoel gewoonweg afschafte. Een loopbaan als ambtenaar bevredigde hem niet. Hij ging in de journalistiek.
In 1852 komt ‘notities van een jager’ (een verzameling fysiologische schetsen)uit en kent een groot succes. Zowel in literair als sociaal opzicht was het werk een voltreffer: een realistische, humanistische beschrijving van het platteland. Er wordt beweerd dat het boek een grote invloed zou hebben gehad op Alexander II die toen het besluit nam de lijfeigenschap af te schaffen.
Het hoogtepunt van zijn roem valt in de eerste jaren van het bewind van Alexander II: hij werd de algemeen aanvaarde spreekbuis van de nieuwe generatie en van alle hervormingsgezinden, maar toen ‘Vaders en zonen’ in 1862 verscheen, waren de radicalen verontwaardigd: de held Bazarow zou een karikatuur van de jonge generatie zijn. De geheime politie vond: “Toergenjew heeft die revolutionaire melkmuilen van ons gebrandmerkt met de giftige naam ‘nihilist’ en de leer van het materialisme op de helling gezet’. Toergenjew zelf zei over zijn roman dat hij er de sympathie van de jonge Russische generatie mee had verspeeld. Hij zat toen in het buitenland en dacht eraan de literatuur op te geven. Wat hij nadien schreef, was gebaseerd op herinneringen aan zijn kinderjaren, aan het Rusland van voor de hervormingen.
De laatste twintig jaar van zijn leven verbleef Toergenjew, die van zijn moeder een aanzienlijk fortuin had geërfd, in het buitenland, vooral in Baden-Baden en Parijs. Hij woonde er bij de familie van Pauline Viardot, de beroemde zangeres voor wie hij zijn hele leven een innige liefde koesterde. Slechts nu en dan maakte hij korte reizen naar rusland. In Parijs was Toergenjew ‘de ambassadeur van de Russische letteren’ en via het echtpaar Viardot had hij toegang tot schrijvers als Mériméé, Daudet, Sand, Flaubert en Maupassant, met wie hij bevriend raakte en die hem bijzonder waardeerden (wat minder het geval was met zijn Russische vrienden).
In 1880 bezocht hij voor de laatste keer Rusland. Ziekte deed hem echter weer terugkeren naar Frankrijk, waar hij in Bougeval (bij Parijs) overleed. Hij was de eerste Russische schrijver die in het Westen echt gelezen en gewaardeerd werd.

B.Personages:
Nikolaj Petrowitsj Kirsanow, Fenetsjka, Mitja
Pawel Petrowitsj Kirsanow, Vorstin R.
Doenjasja, Pjotr.
Arkadi Kirsanow,
Bazarow Jewgeni Wasiljewitsj ( + naam + vadersnaam)
Anna Sergejewna Odintsowa
Katja Sergejawna Odintsowa
Matwej Iljitsj Koljazin (gouverneur)
Sitnikow , Koeksjina

C.Situering in tijd en ruimte:
Het verhaal begint nadrukkelijk op 18 mei 1859.
Tsaar Alexander II (1855-1881) behoorde, in tegenstelling tot zijn vader Nicolaas, tot de ‘Westerlingen’-strekking en stond open voor de nieuwe democratische en nationale ideeën. Eén van zijn belangrijkste vernieuwingen is de afschaffing van het lijfeigenschap in 1861.
Alexander wilde echter de vorming van een agrarisch proletariaat voorkomen, en daarom kregen de voormalige lijfeigenen geen grond in eigen bezit, maar bleef de ‘mir’, de dorpgemeenschap, gehandhaafd. Voor deze ruim 20 miljoen boeren kwam er echter veel te weinig grond vrij, zodat velen bij hun voormalige heren in dienst bleven als landarbeiders. De boeren waren vrij, maar economisch bleven zij er even ellendig aan toe en dit maakte hen opstandig.
Alexander Herzen (vriend van Toergenjew) redigeerde vanuit het buitenland zijn tijdschrift ‘De Klok’, dat ervan uitging dat de mir juist de basis van een nieuwe maatschappij behoorde te wezen. Veel van zijn ideeën werden door de Narodniki overgenomen, die in de jaren zestig het land afreisden om hun denkbeelden te verkondigen en om het analfabetisme te bestrijden. Uit de Narodniki kwamen weer voort de Nihilisten, die alle bestaande tradities en instellingen wilden vernietigen. Bakoenin werd één van hun bekendste leiders. Zij predikten geweld en één van hun slachtoffers zou tsaar Alexander II worden.

D.De ‘held’ Bazarow:
In een brief uit 1862 zegt Toergenjew uitdrukkelijk: “Als de lezer niet van Bazarow zal gaan houden, met al zijn grofheid, harteloosheid, zijn meedogenloze scherpe tong –als hij niet van hem kan houden, herhaal ik, dan is dat mijn schuld en heb ik mijn doel niet bereikt. Mij stond een sombere figuur voor de geest, een grote ongelikte beer, nog niet geheel uit de kluiten gewassen, kwaadaardig, maar eerlijk, en toch tot de ondergang gedoemd omdat hij maar pas in het voorportaal van de toekomst staat.”
Maar!
De conservatieve critici waren van mening dat Toergenjev een veel te positief beeld had geschetst van de revolutionair Bazarow en daarom veel te veel begrip toonde voor dat deel van de jeugd dat men als staatsgevaarlijk moest beschouwen. Daarmee en tevens met het ironische beeld dat hij schetste van de ‘overtollige mens’ Pavel Kirsanow, plaatste hij zich volgens hen aan de kant van de radicalen.
En!
Nog heviger waren de reacties van links. In Bazarow zagen zij een ‘belediging van de jonge generatie’

E.Enkele vragen:
•Verklaar de titel.
•Is er wel zo’n tegenstelling tussen de ‘vaders’ en de ‘zonen’?
•Naar welk personage gaat uw sympathie? Waarom?
•Hoe zou je Bazarow beschrijven?
•Zie je een evolutie bij hem?
•Soms grijpt de auteur in. Zie bij voorbeeld op blz. 226 “Was het de waarheid, de volle waarheid?” Dat wisten ze zelf niet, om van de auteur maar te zwijgen.
Verklaar!
•Wat is het lot van Pawel?
•Is dit een tijdsgebonden verhaal? Of nog

Over Ann Vandamme

begeleidde al leesgroepen toen zij nog geen website had. Sinds 2007 plaatst zij alle leesgroepwerkbladen op het net. Ondertussen vist zij regelmatig werkbladen op uit haar papieren archief en zet die ook online.
Vroeger werkte zij in een boekhandel, later in een uitgeverij en sinds 2014 is zij bibliothecaris van Pepingen, in het hart van het Pajottenland. De bibliotheken van de regio Pajottenland en Zennevallei werken nauw samen, en ook de verschillende leesclubs organiseren vaak een gemeenschappelijk evenement. Het logische gevolg is dat al deze leesclubs ook op deze blog een plaats krijgen. Veel leesplezier!

Dit bericht is geplaatst in Bibliotheken met de tags , , , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *