Marguerite Duras: De minnaar (boekbespreking november 2013)

marguerite durasA. Biografie: Marguerite Duras (Haar werkelijke naam is Marguerite Donnadieu) werd op 4 april 1914 geboren in Vietnam. Haar vader stierf toen ze zeven was. Haar moeder kreeg geen weduwepensioen en nam allerlei jobs in het onderwijs aan om het samen met haar drie kinderen (Marguerite en twee oudere broers: Pierre en Paul) te beredderen. Uiteindelijk kocht ze een groot stuk grond, om te laten bewerken, maar helaas werd dat door onwetendheid een groot fiasco.

Op haar 18de, na het behalen van haar baccalaureaat, ging ze rechten studeren in Frankrijk. Ze ontmoette er ook haar eerste man: Robert Antelme. Ze kregen een doodgeboren kind. In de troebele periode die daarop volgde, leerde ze haar toekomstige tweede man kennen: Dionys Mascolo. Robert Antelme en Dionys Mascolo werden goede vrienden. Samen met Marguerite gingen ze in het verzet. Dan verschenen ook de eerste werken van Marguerite. In 1944 werd Robert gedeporteerd naar Dachau. Na de oorlog kwam hij gebroken terug. Het koppel ging uiteen en Marguerite huwde met Dionys. Ze kregen weldra hun eerste kind: Jean. Maar ook van hem ging Marguerite scheiden. Voortaan kon ze het financieel trouwens alleen beredderen. Ze produceerde films, theaterstukken en boeken. Ze werd een beroemdheid en won vele prijzen. Ze kocht een huis in Neauphle-le-Château, maar verbleef ook vaak in haar appartementen in Frankrijk en aan de Normandische kust. Haar levensstijl was niet onbesproken. Ze dronk veel (deed verschillende keren een ontwenningskuur) en rookte als een ketter (werd vaak opgenomen voor longenfyseem). Op haar vijfenzestigste ging ze samenwonen met de homoseksuele student Yann. In 1996 stierf ze aan keelkanker. Het jaar daarvoor had ze nog enkele maanden in coma gelegen, waaruit ze ontwaakte.

B. Beknopte bibliografie van haar romans

1943: Les Impudents
1944: La vie tranquille
1950: Un barrage contre le Pacifique
1952: Le marin de Gibraltar
1958: Moderato Cantabile
1960: Dix heures et demi du soir en été (nog te verkrijgen in vertaling, 64p, nav toneelstuk van Bart Meuleman ism Het Toneelhuis)
1964: Le ravissement de Lol V. Stein
1966: Le vice-consul
1969: Détruire, dit-elle
1982: La maladie de la mort
1984: L’amant
1985: La douleur
1987: La vie matérielle
1992: Yann Andréa Steiner
1993: Ecrire

• Daarnaast schreef zij ook kortverhalen, toneelstukken, filmscripts. In 1959 schreef ze het script voor’ Hiroshima mon amour’, verfilmd door Alain Resnais. In 1992 maakte ze een script van haar boek ‘L’Amant’ dat door Jean-Jacques Annaud verfilmd werd.

C. Personages:

*Marie Legrand uit Roubaix, lerares, directrice, moeder
*ik-figuur en haar twee oudere broers
*Hélène Lagonelle
*Dô
*Chinees, de 12-jaar oudere minnaar

D. Korte situering in tijd en ruimte:

kaart vietnamTen tijde van het Eruopese imperialisme viel Indochina onder Frans’ gezag. Frankrijk beheerste Laos, Cambodja en Vietnam. Met de Eerste Indochina-oorlog (1946-1954) verloor Frankrijk dit gebied. (Saigon is nu Ho Chi Minhstad)

E. Le nouveau roman

Op de euforie van de jaren ’60 van de 20ste eeuw volgde een economische crisis met de daarmee samenhangende werkloosheid. Het resultaat daarvan was een nieuw maatschappijbeeld waarin de blik niet meer naar buiten maar naar binnen was gericht. Centraal staat het eigen ik en de eigen verbeelding.
Belangrijkste kenmerken:
*twijfel aan objectieve kennis
*ontoegankelijkheid van de buitenwereld
*personages zijn niet langer helden, maar sceptische twijfelaars in conflictsituaties
*de wijze waarop het verhaal geschreven is, is vaak belangrijker dan het verhaal zelf
*afwijzen van logische volgorde van het verhaal en het eenduidig verhaalstandpunt
*vaak ego-documenten
*collage- en montagetechniek
Belangrijke vertegenwoordigers in Frankrijk: Alain Robbe-Grillet, Nathalie Sarraute, George Perec. In België: Hubert Lampo, Johan Daisne, …

F. Discussievragen:

1) Aan Friedl’ Lesage vertelde Connie Palmen dat ze heel erg van het hele oeuvre van Marguerite Duras houdt omdat ze haar absolutisme volhoudt tot in de diepste vezels van haar werk. ‘De pijn’ gaat over het onmetelijke verdriet dat Duras voelde toen haar partner tijdens de WOII naar een concentratiekamp werd afgevoerd. Toen hij niet dood bleek te zijn, had ze toch nog de moed om een einde te maken aan de relatie. Voor zoveel moed heeft Palmen een enorme bewondering.
Twee jaar geleden bestudeerden we het werk van Connie Palmen nav de gemeenschappelijke leesclubactiviteit van de Regio Pajottenland-Zennevallei nav de Sehnsucht tentoonstelling in Gaasbeek. Zijn er volgens jullie gelijkenissen tussen beide vrouwen en hun werk?
2) In een interessante aflevering van het legendarische Franse literaire programma Apostrophes interviewt Bernard Pivot Marguerite Duras naar aanleiding van het succes van L’amant. Daarin vertelt Duras dat niet alle uitgevers even enthousiast waren over het werk. Zo vond één uitgever dat er teveel grammaticale fouten in de tekst waren geslopen. (http://www.ina.fr/video/CPB84055480). Vind jij dat ook?
3) Wat wordt er in deze roman verteld?
4) Hoe wordt dat verteld?
5) Hoe beschrijft Marguerite Duras zichzelf in het verhaal?
6) Herken je elementen van de ‘nouveau roman’ in Marguerite Duras’ werk?
7) Men spreekt betreffende Duras wel eens over ‘ l’écriture du silence ‘. Kan je daarin komen? Waarom?
8) In hoeverre is dit verhaal autobiografisch?
9) Klinken haar herinneringen “waarachtig”? Waarom wel/niet?
10) Hoe vind je de vertaling?

Dans les histoires de mes livres qui se rapportent à mon enfance, je ne sais plus tout à coup ce que j’ai évité de dire, ce que j’ai dit, je crois avoir dit l’amour que l’on portait à notre mère mais je ne sais pas si j’ai dit la haine qu’on lui portait aussi et l’amour qu’on se portait les uns aux autres, et la haine aussi, terrible, dans cette histoire commune de ruine et de mort que était celle de cette famille dans tous les cas, dans celui de l’amour comme dans celuit de la haine et qui échappe encore à tout mon entendement, qui m’est encore inaccessible, cachée au nplus profond de ma chair, aveugle comme un nouveau-né du premier jour.

Plotseling weet ik niet meer wat ik in de verhalen over mijn kinderjaren die ik in mijn boeken heb verteld, heb vermeden te zeggen, wat ik heb gezegd, ik geloof dat ik heb gezegd hoe van onze moeder hielden maar ik weet niet of ik heb gezegd hoe we haar ook haatten en hoe we van elkaar hielden, en elkaar haatten ook, gruwelijk haatten, ik weet niet of ik dat heb gezegd in het gemeenschappelijke verhaal van ondergang en dood dat in alle opzichten het verhaal was van dit gezin, of er nu sprake was van liefde of van haat en dat ik nog steeds niet volledig kan begrijpen, dat nog steeds ontoegankelijk voor me is, verborgen in mijn diepste zelf, blind als een pasgeborene op zijn eerste levensdag.

G. Interessant artikel van Marte Kaan uit de Groene Amsterdammer, 30-1-2007

Minnaars zonder liefde
De beroemdste roman van Marguerite Duras, De minnaar, is heruitgegeven. Duras’ uiteindelijke doel was ‘de geheimzinnige dood te sterven van minnaars zonder liefde’.
door Marte Kaan (in de Groene Amsterdammer)
30-11-2007
Toen Marguerite Duras (1914-1996) door de Franse journaliste Laure Adler werd benaderd voor een biografie reageerde ze afhoudend. De gedachte dat iemand anders dan zijzelf over haar schrijven zou, stond haar tegen. Niet vreemd, wanneer je bedenkt dat iemand anders jouw levenswerk – dát te begrijpen wat onbegrijpelijk is en vervolgens op te schrijven in een taal zonder woorden, werk dat nooit af is en nooit af zal zijn – in één boek wil proberen te vatten. Toch zegde ze toe en als beloning werd ze zogenaamd ontmaskerd door haar biografe. Duras was tijdens de oorlog minder heldhaftig dan gedacht, ze was ziekelijk jaloers en zwaar aan de drank bovendien.
Probleem met een schrijversbiografie is dat het object niet alleen feiten maar ook werk nalaat. Een geschreven leven waarin lijnen zijn te ontdekken die raken aan lijnen uit het geleefde leven. Duras’ werk staat erom bekend dat het haar leven mystificeert; in haar romans en verhalen komen de ervaringen uit haar jeugd op steeds weer een andere manier terug. Haar moeilijke jeugd in Frans-Indochina en haar relatie met een oudere Chinese man zijn onderwerp voor Un barrage contre le Pacifique (1950) en L’amant (1984). Haar verzetsverleden en het verblijf van haar echtgenoot in Dachau worden beschreven in Le douleur (1985). Deze mystificatie maakt het ingewikkeld wanneer je op zoek bent naar dat ene verhaal. Doe je dat niet, dan geeft dat mysterie juist diepte en reliëf.
In het leven en werk van Duras licht één lijn van begin tot eind fel op, en dat is de liefde, of de onmogelijkheid daarvan. Duras had de liefde lief met een overgave die iets tragisch en tegelijkertijd onoverwinnelijks had.
Marguerite Duras, geboren als Marguerite Donnadieu, groeide op in de Franse kolonie Indochina, samen met haar moeder en twee broers. Haar vader was gestorven na een ziekbed in Frankrijk. Dit gezin is een bron van de pijn die in de meeste van haar teksten opdoemt. In de biografie wordt Duras geciteerd: ‘Plotseling weet ik niet meer wat ik in de verhalen over mijn kinderjaren die ik in mijn boeken heb verteld, vermeden heb te zeggen, wat ik gezegd heb, ik geloof dat ik heb gezegd hoe we van onze moeder hielden, maar ik weet niet of ik heb gezegd hoe we haar ook haatten en hoe we van elkaar hielden, en elkaar haatten ook, gruwelijk haatten (…)’ Haar moeder wordt beschreven als een wrede en bij vlagen tirannieke vrouw. De oudste broer was knettergek. Beiden vierden hun woede bot op de jonge Marguerite, in taal en in vuistslagen. Het jongere broertje was haar enige bondgenoot. Hij en Marguerite wijdden elkaar in in de liefde – later schrijft ze de roman Agatha, die gaat over incestueuze liefde, een vorm van liefde die ze als een van de volmaaktste beschouwde. Toen Marguerite hoorde dat haar jongste broer gestorven was, sloeg ze dagen letterlijk met haar hoofd tegen de muur. In de lezing van biografe Adler bleef Marguerite haar hele leven op zoek naar haar broer. Haar minnaars, degenen die ertoe doen, waren broers, schrijft Adler.

In De minnaar, de roman waarmee ze wereldberoemd werd en die onlangs opnieuw werd uitgegeven, schreef Duras over haar eerste minnaar. Het meisje is vijftien wanneer ze hem ontmoet, een oudere Chinese man. De man kijkt, zij wordt bekeken. Zij weet dan al dat de begeerte in de eerste blik besloten ligt. Vrouwen maken volgens haar de vergissing te denken dat ze begeerte zouden moeten opwekken. ‘De begeerte lag in de vrouw die haar opwekte of anders was er geen begeerte.’ Het meisje leert de kracht van haar kwetsbare vrouwenlichaam kennen. Een lichaam dat nog niet eens helemaal kind-af is, maar dat nu, door de ogen van deze man, verandert in een wapen.

De verhouding is niet alleen een spel dat ze eigenlijk niet spelen mag, maar ook uit noodzaak geboren. Hij is rijk en het gezin van het meisje in De minnaar is arm. De verslaving aan het verboden genot gaat echter de hoofdrol spelen. De minnaar voorspelt dat ze verliefd zal worden op de liefde, dat ze hem en alle mannen die na hem komen ontrouw zal zijn. Deze woorden maken het jonge meisje diepgelukkig. Dat zegt ze hem waarop hij haar tot haar grote genot ruw neemt.
De kluwen van begeerte, verlangen, geilheid, macht en afhankelijkheid waarin het meisje in De minnaar verstrikt raakt, kenmerkt Duras’ bewogen liefdesleven. In het schrijven, een niet-aflatende poging te begrijpen wat zich in haar afspeelt, doemt steeds weer die onmogelijkheid op te duiden wat het betekent, liefde. Er zit een kloof tussen binnen- en buitenwereld, tussen het doorvoelen van een gebeurtenis en deze van een afstand waarnemen en analyseren. Het meisje in De minnaar lijkt soms boven zichzelf uit te stijgen en wordt zo waarnemer in plaats van deelnemer. De grillige perspectiefwisselingen in de roman, van eerste naar tweede persoon, versterken deze schizofrene manier van waarnemen, voelen en uiteindelijk leven.
Een essentieel onderdeel van deze eerste liefde was dat het Marguerite de kans gaf om uit de verstikking van het gezin te ontsnappen en te ontkomen aan de haat-liefde die ze voor haar moeder voelde. Dat is de rol van minnaars, schreef Duras: het zijn de eerste vertrouwelingen buiten het gezin.
In De minnaar droomt het meisje ervan haar vriendin, Hélène Lagonelle, samen met haar minnaar te zien zodat het genot haar via een ander lichaam zou bereiken, waarmee het onuitwisbaar zou zijn. ‘Om aan dood te gaan.’ Ook in de roman De vervoering van Lol V. Stein speelt deze verwisseling een sleutelrol. Een jonge vrouw herleeft het traumatische moment dat ze wordt verlaten door haar grote liefde. Ze creëert een nieuwe liefde en ensceneert een ontmoeting tussen hem en zijn minnares. Vanuit een korenveld aanschouwt ze de twee naakte minnaars in een verlicht venster. Ze dwingt de man van de andere vrouw te houden. De man doet wat ze wil, en heeft de andere vrouw lief zo veel hij kan.

Lol vertelt hem over de avond van het bal waarop haar geliefde danste met een andere vrouw en haar vervolgens verliet. Vanaf dat moment hield ze niet meer van hem, zegt ze. ‘De een neemt de plaats van de ander in.’ Dit vervreemdende effect van de willekeur – als het een ander kan zijn, wie ben ik dan – stelt de liefde in een ongemakkelijk licht.

Een opvallende omkering is dat Duras in haar leven deel uitmaakte van een driehoeksverhouding waarin zij de enige vrouw was. Ze trouwde Robert Antelme, die na de oorlog in Dachau wordt teruggevonden, en werd verliefd op Dionys Mascolo. De liefde was wederzijds, al vond Dionys haar aanvankelijk erg opdringerig. ‘Ze wilde dat ik haar voortdurend zei dat ik van haar hield, maar in die tijd gebruikte ik die woorden niet.’ Tussen Robert en Dionys ontstond een intense vriendschap. De liefde tussen Marguerite en Dionys werd serieus en hij werd haar enige minnaar. Duras bleef bij Robert, maar verlangde naar Dionys. Deze zal later over haar zeggen: ‘Marguerite heeft me geleerd dat de lichamelijke liefde een kunst is, dat er geen ernstiger en tragischer leerschool is.’
Duras maakte gebruik van de zogenoemde écriture de silence waarbij ze, aanvankelijk beïnvloed door Hemingway, schreef door niet te schrijven. Haar zinnen zijn kort, associatief en schijnbaar onlogisch. Ze worden net zoveel gevormd door dat wat er níet als dat wat er wél staat. Lees haar argeloos, en je raakt langzaam onder invloed van al die zinnen die net niet lijken te kloppen. Stiltes zijn te lang, mensen kunnen gedachten lezen of weten iets wat je als lezer niet weet. Dat maakt van het lezen van de dialogen een ongemakkelijke, maar ook een prikkelende ervaring.
In de roman Moderato cantabile ontmoeten een man, een arbeider en een vrouw, echtgenote van een directeur, elkaar in een café waar een paar dagen eerder een moord is gepleegd. Een man vermoordde zijn geliefde, en dat fascineert de directeursvrouw mateloos. Hij wil over háár praten, zij over de moord. Zoals in veel van Duras’ werk is het verlangen onuitgesproken maar aanwezig. Het meest intens echter is de angst die haar schrijven oproept. Die onbenoembare angst is in haar verhalen sluimerend aanwezig. Zoals in de scène in Moderato cantabile waarin de arbeider tegen de directeursvrouw praat. Hij weet veel over haar, of doet alsof, het is alsof hij haar bespioneerd heeft. Zij gaat voorbij aan die gedachte en laat zich meevoeren door zijn verhaal over haar. Hij zegt: ‘Als zomers de ligusters huilen dan sluit u uw raam om ze niet meer te horen en u bent naakt omdat het zo warm is.’ De vrouw smeekt om meer wijn: ‘Ik wil nog wat wijn (…) altijd wil ik wijn.’ Het is melodrama, bijna te veel. Toch stoort het niet, omdat het in al zijn absurdheid iets teweegbrengt. Omdat het resultaat inderdaad een onbestemd, angstig levensgevoel is en je het gevoel krijgt dat er iets aan de hand is, dat het niet goed is, dat het verdriet overal is, onzichtbaar zodat het je overvalt.
Moderato cantabile is te lezen als Duras’ geconcentreerde en ingedikte visie op de liefde en haar beperkingen – zowel in taal als in verbeelding. Je zou je voor kunnen stellen dat dit een residu is van het steeds maar herhalen van het verhaal over de liefde waarmee ze in De minnaar begint. De vrouw en man in Moderato cantabile zien elkaar gedurende een week elke dag. Ze praten over de mogelijke achtergronden van de moord. Hun samenzijn eindigt in een krachteloze kus. De spanning die hen samenhield, lag in de fantasie over de crime passionnel en de krachtige maar onhoudbare liefde die zij daarachter vermoeden. Het is de ultieme eenzaamheid: een vrouw, wakker geschud uit haar gesedeerde bestaan door een daad van vernietiging, probeert via een onbekende man uit de slaapwandeling die haar leven is te ontsnappen. De man probeert aan zijn eenzaamheid te ontkomen door zich het leven van de vrouw voor te stellen. Hij kan met haar praten door óver haar te praten. Maar ze komen niet tot elkaar, in de kus blijven hun lippen op elkaar rusten – een dood ritueel, schreef Duras. Ook hier de verwisseling: het zijn een ander leven, een andere vrouw en een andere liefde die de directeursvrouw in beroering brengen.

Net als in De minnaar en De vervoering van Lol V. Stein staat iets de beleving van liefde, van de ander, in de weg. Uit de romans spreekt een wanhoop die voortvloeit uit het onvermogen te komen tot een wezenlijke kern. Er lijkt iets dood. Misschien hangt dit samen met Duras’ streven de liefde voor haar moeder uit te doven, zoals ze in De minnaar schreef. En was haar uiteindelijke doel om via de lust en de begeerte iets te voelen dat dicht in de buurt van de liefde kwam. Om, zoals ze schrijft in De minnaar, ‘de geheimzinnige dood te sterven van minnaars zonder liefde’.
.

Over Ann Vandamme

begeleidde al leesgroepen toen zij nog geen website had. Sinds 2007 plaatst zij alle leesgroepwerkbladen op het net. Ondertussen vist zij regelmatig werkbladen op uit haar papieren archief en zet die ook online.
Vroeger werkte zij in een boekhandel, later in een uitgeverij en sinds 2014 is zij bibliothecaris van Pepingen, in het hart van het Pajottenland. De bibliotheken van de regio Pajottenland en Zennevallei werken nauw samen, en ook de verschillende leesclubs organiseren vaak een gemeenschappelijk evenement. Het logische gevolg is dat al deze leesclubs ook op deze blog een plaats krijgen. Veel leesplezier!

Dit bericht is geplaatst in Bibliotheken met de tags , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *