Leesverslag Ilse van Kosztalanyi: Leeuwerik

Gevoel bij het boek:
– men wil blijven doorlezen
– theatraal – dit boek zou heel goed verfilmd kunnen worden

Het is een boek dat uitnodigt tot lezen.
Geen complexe zinnen, maar eenvoud die siert .

De schrijver is een taalvirtuoos: hij formuleert uiterst trefzeker, soms heel beeldend en aforistisch, dan weer met grappig-filosofische uitwijdingen.. Ik heb genoten van elke bladzijde omwille van de zorgvuldig beschreven scènes en de subtiele humor.
Een theatervoorstelling, die de Vajkays voor het eerst sinds jaren weer bijwonen, een restaurant-bezoek of een carnavaleske avond op de herensociëteit: Kosztolányi heeft slechts een paar pennestreken nodig om het bijzondere van een situatie te doorgronden.
Hij schetst de cultuur van de kleine provinciestad. En inderdaad, alle opgedirkte hoogwaardigheidsbekleders uit zo’n kleine en licht verongelijkte gemeenschap zijn van de partij: de gouverneur, de militair bevelhebber, de schouwburgdirecteur en de tweederangs acteur, de journalist die zichzelf eigenlijk dichter waant en de actrice die haakt naar een voornamer podium, de rijkaard die een gooi doet naar de toekomst en de verarmde stamboomuitpluizer die zwelgt in een beter verleden.

Kostolányi laat inwoner van Sárszeg en journalist Ijas mijmeren (volgens mij zijn eigen gedachten): “De enige liefde die hij kende was die van het goddelijk begrip van het omarmen van een heel mensenleven dat hij van vlees en beenderen ontdeed en doorgrondde alsof het zijn eigen leven was. En uit dit begrijpen, dat smartelijk pijn deed, sproot een immense vreugde voort. De hoopvolle gedachten dat ook zijzelf eens begrepen zullen worden, dat anderen – vreemden – later ook onze woorden en ons leven zullen aanvaarden alsof het om hun eigen woorden en hun eigen leven gaat.” En verder “Toegegeven, op het eerste gezicht waren deze mensen allemaal even oninteressant, misvormd en verknipt, en hadden ze de kwalijke neiging om zich in hun innerlijk wereldje op te sluiten. Maar hoe gecompliceerd en menselijk waren ze allemaal !” De schrijver weet in schijnbare eenvoud een heel mensenleven te treffen.

de veiligheid van het ons-kent-ons wordt naar het einde een bedreiging: de panters die te pas en te onpas opduiken – een bedreiging.

Over de beeldspraak : trekt bijwijlen de aandacht omwille van de humor die erin schuilgaat:
P5 De twee zijkanten (van de koffer) puilden even vervaarlijk uit als de buik van een kat die op het punt staat negen jongen te werpen.
P13 De locomotief van het boemeltreintje die veel weg had van een koffiemolen
P58 De Vajkajs wekten associaties met oude sofa”s die normaliter in de kamer staan en er vreemd uitzien als ze eenmaal per jaar naar buiten worden gedragen om gelucht te worden
P78 Ze zag zo bleek als het binnenste van een doormidden gesneden broodje
P103 Haar gezicht was zacht als het binnenste van een overrijpe banaan en haar borsten leken twee druiventrosjes
P139 Bij gelegenheden als deze had hij het drukker dan de dag dat de stoommolen in brand had gestaan.
P139 De apotheker van wie hart en ogen niet al te best meer functioneerden had tranen in zijn ogen. Zodra hij een dierbare oude bekende zag, smolt hij als een klont vet in een hete pan helemaal weg van de warmte van zijn gevoelens
P141 Hun schedel was zo rond en glimmend als een ivoren biljartbal of had de vorm van een ei
P152 Traag en met voorname nonchalance overhandigde hij hem de zetel van zijn gevoelsleven, zoals een andere de pedicure zijn voet voorhoudt
P153 Szunyogh liet zijn zware dronken hoofd hangen en wiegde het als een olifant heen en weer

Het was heel leuk dat elke hoofdstuk begon met een kernzin die in enkele woorden de inhoud weergaf van wat aan bod ging komen in de volgende bladzijden. Het gaf net genoeg weer om de aandacht op te wekken zonder al te veel te verklappen. Het zou heel goed als toneelstuk kunnen opgevoerd worden of er zou ook heel gemakkelijk een film van gemaakt kunnen worden. In het begin wordt het pleintje met de herberg, de winkel van weisz en co, de schouwburg, de herensociëteit,..heel mooi geïntroduceerd , evenals later de scène waar de panters ten tonele worden gevoerd.

Dan over de inhoud: het gaat over een koppel op leeftijd van wie de dochter nog steeds thuis woont. Ze is zoals ze in de volksmond zeggen ‘nooit van straat geraakt’ en daar lijden de ouders onbewust en bewust behoorlijk onder. Dit onbewuste komt naar boven in de dromen van de vader en komt naar boven wanneer de dochter bij familie op vakantie gaat en de ouders een week alleen zijn met zichzelf. Ze herleven als het ware en hervinden zichzelf terug. Het gebeurt stapsgewijs. Ze gaan samen in een etablissement gaan eten en ontdekken dat hun vooroordelen niet kloppen. “Het was absoluut niet onaangenaam hier te zitten. In ieder geval niet zo onaangenaam als hij had gedacht” Het eten smaakt hen heel goed. Als moeder vraagt “Heeft het gesmaakt” antwoordt vader “Niet slecht” “Ik kan zelfs zeggen dat…”hij maakt zijn zin niet af, bedenkt zich en zegt “Absoluut niet slecht”. Ze komen terug onder de mensen en ze komen er in contact met oude kennissen. De vader gaat terug naar de ‘herensociëteit’ waar hij vroeger ook naartoe ging. Er wordt gedronken, gerookt en gekaart. Moeder begint terug piano te spelen.

Maar dan komt de dochter terug thuis en alles lijkt opnieuw te bevriezen. Ik heb dit zeer eigenaardig gevonden: hoe kan de aanwezigheid van de dochter hun activiteiten bevriezen? Schamen ze zich zo fel voor haar, voelen ze zich zo verantwoordelijk voor haar, denken ze ten onrechte dat ze door hun focus op de dochter en het afsluiten van de buitenwereld dit meisje kunnen helpen. Ze zijn kwaad op een jongen die hen vroeger nog heeft bezocht en waarvan ze gehoopt hadden dat hij samen met hun dochter een leven zou opbouwen. Ze voelen zich mislukt in het leven omdat ze zo’n meisje op de wereld hebben gezet en dit lijkt hen te verlammen wanneer zij aanwezig is. Ze voelen zoveel liefde voor dit meisje , dit stukje van henzelf dat ze verlamd worden bij de onmacht om haar een leven te bezorgen zoals al de andere meisjes.
In de sleutelscène zegt de vader ook dingen die hij niet meent volgens mij. “We houden niet van haar”, “we verafschuwen haar”, zegt Akos, die net is teruggekeerd van een avondje brassen en slempen op de sociëteit. En hij voegt er nog aan toe: Ze is lelijk, heel erg lelijk”. Misschien zou het wel beter zijn als Leeuwerik niet bestond, suggereert hij zelfs. Daarmee doorbreekt hij een taboe, geheel tegen de zin van zijn vrouw, die haar dochter op ontroerende wijze begint te verdedigen (“Ze is mijn enige vriendin”). Staat in schril contrast met hun reactie als ze haar terugzien. Moeder die haar dochter nog eens gaat ‘afkussen’, de vele verwijzingen die erop wijzen dat vader heel veel van zijn dochter houdt en zijn confrontatie met Cezsa Gifra na de slempartij.
De volgende morgen lijkt alles weer normaal. Maar als beiden op het station urenlang moeten wachten op hun onaantrekkelijke dochter kan de scène op twee manieren opgevat worden: 1) ze zouden liever hebben dat hun dochter nooit meer terugkwam of 2) ze zijn echt bang haar nooit meer te zien. Volgens mij weerspiegelt dit de hele situatie: ze houden ontzettend veel van het meisje, maar ze vragen zich af of het niet beter zou geweest zijn moest ze er niet zijn geweest.
De slotscène waar Leeuwerik in bed ligt en in snikken uitbarst en deze tranen in haar kussen smoort laat de lezer duidelijk de snerpende pijn van de eenzaamheid van dit meisje meevoelen. Er wordt nu ook duidelijk wat de vader moet opgemerkt hebben aan de brief die hij van haar kreeg toen ze bij haar oom was: ze heeft vrolijkheid geveinsd in de brief en tevens gelogen: in haar brief zegt ze dat ze elke dag aan het gele kleedje verderwerkt terwijl ze in de slotscène zegt dat ze er niet aan verder heeft gedaan om haar tante niet te enerveren. De vader had dit alles al tussen de lijnen doorgelezen volgens mij.
De schrijver wou op het einde ook nog eens benadrukken hoeveel de ouders wel van haar houden:
“leeuwerik” stamelde hij, op de deur naar de meisjeskamer wijzend, en hij keek zijn vrouw met een verrukt gezicht aan.
“ons vogeltje is weer thuis” zei de moeder
“ja ons vogeltje is weer naar haar nestje teruggevlogen” vulde de vader haar aan.

Fragmenten “Leeuwerik”:
Verder bewijs dat de ouders veel van leeuwerik houden
P11 Leeuwerik was een goed meisje, ja een heel goed meisje en de enige vreugde in zijn leven. Dat zei Akos althans voortdurend tegen zichzelf en de anderen. Hij wist dat het kind niet bepaald een schoonheid was en dit had hem lange tijd verdriet gedaan, maar na verloop van tijd was het hem minder opgevallen.
Het was alsof zijn ogen of hersenen haar beeld opzettelijk vervaagden en met een verhullende nevel omgaven. Hij dacht niet meer aan haar uiterlijk en hield van haar zoals ze was met oneindige liefde.
P182 Ik kan op de onzin die je uitkraamt alleen maar zeggen dat ik van haar houd en dat geen mens iemand meer lief kan hebben dan ik haar. (zegt moeder)
Verwijzingen naar haar afwijkende uiterlijk
P10 Haar ouders sloegen haar nadering met een liefdevolle glimlach gade, maar zodra haar gezicht tussen de bladeren verscheen, vervaagde hun lach
Vader schaamt zich
P12 …haastte hij zich vooruit om maar niet naast leeuwerik te hoeven lopen
P38 de vader wendde zich geprikkeld af. Hij schaamde zich te horen wat hij al zo vaak tevergeefs had gehoord en waaraan hij voortdurend dacht.
P120 Akos klopte met zijn stok op de muur om leven te maken, want hij hoorde innerlijke stemmen die luider waren dan die van de sprekende. Die wilde hij aldus tot zwijgen brengen. (bij de ontmoeting met Miklos)
Voelt zich verantwoordelijk
P13 Op het terras van café Széchenyi zaten die middag wat mensen bier te drinken. Ze keken op uit hun krant en namen leeuwerik in ogenschouw. Niet respectloos, maar op de manier waarop ze dat altijd deden: met welwillende, asgrijze sympathie, waar een rode draad van leedvermaak door liep. Toen hij (de vader) dit merkte, verjoeg de oude heer de sombere gedachten waarmee hij zichzelf kwelde. Hij hield zijn pas in en ging naast zijn dochter lopen met een zekere koppigheid en alsof hij ook een deel wilde hebben aan de sympathie en het leedvermaak van de toeschouwers. Zoals hij altijd deed op dergelijke ogenblikken duwde hij zijn linkerschouder met een nerveuze beweging wat naar voren om zijn verlegenheid over de inbreuk die zijn nageslacht op de orde der dingen maakte te verbergen.
Dat Akos zich voor haar verantwoordelijk voelt blijkt ook uit de droom die hij heeft: hij droomt dat ze ontvoerd wordt:”ontvoerd door degenen die dat al meermalen hadden gedaan, deels aan geharnaste middeleeuwse ridders, deels aan clowns met zwarte maskers deden denken” – leeuwerik richt in de droom als ongevaarlijke krankzinnige smekend haar blikkerende ogen op hem – uitgestrekte armen om hulp roepend – dood op de vloer – verminkt –messteken in de borst – kaalgeschoren. Hij droomt dit dikwijls:” verbaasde hij zich net als vorige keren dat zijn oogappel die zo’n rustig leventje leidt in zijn dromen het middelpunt van dramatisch afschuwelijke gebeurtenissen is.”
Leeuwerik weet het zelf maar al te goed
P17 ..moest ze opeens denken aan datgene wat nooit kon veranderen en altijd hetzelfde zou blijven, en ze voelde een grote beklemming
De afkeer tov van Geza Cifra omdat de ouders van hem verwachtten dat hij met hun dochter zou trouwen
“Hoe laat zei hij ook weer” vroeg hij
“Wie?”
“Hij” bromde de oude man en toen pas begreep zijn vrouw dat hij Geza Cifra bedoelde
De vader is doorheen de jaren veranderd omwille van zijn verdriet
– het enige wat hij deed was wachten op bepaalde dagelijkse terugkerende gebeurtenissen, zoals opstaan en naar bed gaan van zijn vrouw en dochter en het dekken en afruimen van de eettafel. Onder de mensen vertoonde hij zich al jaren niet meer. Ook was hij opgehouden met roken en drinken
– p182 je werkelijke fout is dat je de mensen uit de weg gaat. De laatste tijd gedraag je je volkomen asociaal. Je leeft als een kluizenaar. Een mens moet zich niet zo in huis opsluiten.
Dat ze niet gewoon zijn om buiten te komen blijkt ook in het restaurant en de schouwburg
P102 – “het duizelde hem van wat hij allemaal had gezien en gehoord en slechts voor een gedeelte had begrepen”
Je zou denken dat het door de fout van leeuwerik is dat ze niet meer buiten komen:
– zwakke maag: kan niet op restaurant
– ze verdraagt de geur niet van petroleumlampen: niet naar schouwburg
maar later blijkt dat het eerder van vaders kant uitgaat:
moeder zegt bij de sleutelscène “ omwille van jou zit ze eeuwig en altijd thuis. Ze denkt altijd dat je nerveus bent en daarom nergens heen wilt. En zonder jou uitgaan wil ze niet. Maar je hebt nu zelf gemerkt hoezeer de mensen je mogen en respecteren. Mensen als Környey, Priboczay en Feri Füzes, ja, eigenlijk iedereen. Laten we voortaan minstens één keer per week met haar uitgaan. Wie zich niet laat zien wordt vergeten. Een mens heeft een beetje afwisseling nodig. Als we dat doen zal alles anders worden. Goed?”

Staaltje psychologie van de schrijver:
-“ Ook Miklos gezicht leek achter een masker verborgen, maar een masker van harder en stugger materiaal, een masker van tot steen geworden verdriet.”
– “Er waren genoeg mensen die in hun leven enkel nog pijn ervoeren, meedogenloze, vormloze pijn die nergens goed voor was, die alleen maar ellende veroorzaakte, en in die pijn begroeven ze zich dan in het daardoor veroorzaakte verdriet dat hun vaste verblijfplaats was geworden in die eindeloze afgrond, in die bodemloze put die tenslotte boven hun hoofd instortte en hen voor eeuwig begroef.”

Over Ann Vandamme

begeleidde al leesgroepen toen zij nog geen website had. Sinds 2007 plaatst zij alle leesgroepwerkbladen op het net. Ondertussen vist zij regelmatig werkbladen op uit haar papieren archief en zet die ook online. Vroeger werkte zij in een boekhandel, later in een uitgeverij en sinds 2014 is zij bibliothecaris van Pepingen, in het hart van het Pajottenland. De bibliotheken van de regio Pajottenland en Zennevallei werken nauw samen, en ook de verschillende leesclubs organiseren vaak een gemeenschappelijk evenement. Het logische gevolg is dat al deze leesclubs ook op deze blog een plaats krijgen. Veel leesplezier!
Dit bericht is geplaatst in Bibliotheken met de tags , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *