Gajto Gazdanov: Het fantoom van Alexander Wolf (leesgroep april 2015)

fantoom1)Biografie en bibliografie:
Gazdanov (Sint-Petersburg, 6 december 1903) was de zoon van een houtvester en groeide op in Siberië en de Oekraïne. Hij vocht tijdens de Russische Burgeroorlog aan de zijde van de Witten. In 1920 week hij als witte emigrant uit naar Parijs, waar hij aanvankelijk aan de kost kwam als taxichauffeur.
Gazdanovs eerste roman, nl. ‘Een avond met Claire‘ schreef hij tijdens het interbellum. Toch was hij in die periode vooral actief als schrijver van korte verhalen. Hij had succes en werd geprezen als één der meest begaafde Russische schrijvers uit de immigratie. Zijn beste werk schreef hij echter na de Tweede Wereldoorlog, zoals de romans ‘Het Fantoom van Alexander Wolf’ (1947).
In de jaren vijftig had Gazdanov bij Radio Liberty een eigen programma over Russische literatuur. Hij stierf in 1971 aan longkanker te München en werd begraven op het Russische kerkhof van Sainte-Geneviève-des-Bois bij Parijs.
In 2013 verscheen het herontdekte boek Het fantoom van Alexander Wolf in een Nederlandse vertaling. Daarna verschenen ‘Een avond met Claire’ en ‘Nachtwegen’.

2)Belangrijkse personages:

Naamloze verteller van de roman, een journalist in Parijs
Jelena Nikolajevna
Alexander Wolf
Vosensenski
Marina

3)Enkele vragen:

a)Voor de ik-persoon “leidt het geen twijfel dat hij niets anders had kunnen handelen” (p.5) Akkoord? Was het wettige zelfverdediging?
b)Welke ideeën heeft de ik-persoon over de oorlog?
c)Op welke wegen kruisen de levens van de mannen elkaar? (‘ik’ en Wolf)
d)Beschrijf het leven van de Russische emigranten in het Parijs van het Interbellum.
e)Wat vind je het belangrijkste aspect van deze novelle: het thrillergehalte, het liefdesverhaal, …?
f)De ik-persoon somt de kwaliteiten van ‘I’ll Come Tomorrow’ op (p.18): “een energiek en soepel prozaritme, geslaagde karakteriseringen, een foutloze en onovertroffen combinatie van de stof met de heel korte, expressieve commentaren van de schrijver… “ Zijn deze kwaliteiten ook terug te vinden bij Gazdanov?
g)Welke levensfilosofie hangt Gazdanov aan?
h)Wolf haalt Dickens aan: “Onthoud die zin, hij is het waard. Ik weet niet meer hoe het er letterlijk staat, maar de betekenis ervan is: ons is het leven gegeven onder de dwingende voorwaarde het dapper te verdedigen tot onze laatste ademtocht. Goedenacht.” Waarom zegt Wolf dat? (p.148)
i)Een andere uitspraak van Wolf “Iedere liefde is een poging het eigen noodlot tegen te houden, het is de naïeve illusie van een korte onsterfelijkheid.” (p.109)
j)Op de cover wordt Maxim Biller ( Frankfurter Allgemeine Zeitung) geciteerd “Wie dit boek leest, houdt daarna nog meer van het leven” Akkoord?

3)Een recensie uit De Standaard der Letteren van 13 sept 2013 door Maria Vlaar:

FENOMEEN V/D WEEK – ROMAN GAJTO GAZDANOV HERONTDEKT
Opengebarsten hete aarde
Twee uitgevers spannen samen om de vergeten Russische schrijver Gajto Gazdanov op de kaart te zetten. En dat is meer dan terecht.

Gajto Gazdanov was van 1919 tot 1921 soldaat op de Krim, vertrok in 1923 zoals zoveel Russische intellectuelen naar Parijs, en voorzag in zijn levensonderhoud als taxichaffeur en journalist. Pas in 1988 verschijnt voor het eerst iets van zijn hand in het Russisch. Met zijn huidige ‘herontdekking’ probeert een keur aan parelduikende internationale uitgevers Gazdanov opnieuw te lanceren, op zoek naar een opvolger voor John Williams’ Stoner en Hans Fallada’s Alleen in Berlijn. Twee Nederlandse uitgevers sloegen de handen in elkaar en gaven samen Het fantoom van Alexander Wolf uit. In november publiceert Wereldbibliotheek overigens ook een heruitgave van Gazdanovs debuutroman Een avond bij Claire. Gazdanov is moeilijk te missen.
Liefdesrivaal
Het fantoom van Alexander Wolf begint ijzersterk. Een journalist in de Russische diaspora te Parijs vertelt hoe hij tijdens de Russische burgeroorlog een dodelijk schot loste op een huzaar op een groot, wit paard. Hij is dan pas zestien. Prachtig beschrijft hij hoe hij ‘voetje voor voetje over de opengebarsten hete aarde’ naar zijn slachtoffer toe loopt. Zijn hele leven sleept hij de ‘kwellende herinnering’ aan die huiveringwekkende gebeurtenis op die bloedhete dag op de Russische steppe met zich mee. Steeds weer keren ‘al mijn sensaties van toen met dezelfde hevigheid terug’, waardoor het leven van de jongeman voor altijd getekend is.
Maar het leven is niet wat het lijkt, en door een keten van toevallige ontmoetingen komt hij erachter dat zijn slachtoffer nog leeft. De man is schrijver geworden in Engeland, onder de naam Alexander Wolf.
Dan past Gazdanov een schrijverstruc toe waarin je moet willen geloven om de roman voluit te kunnen genieten: Wolf blijkt ook de rechtstreekse liefdesrivaal van de journalist. Moeilijk is het niet deze ‘toevalligheid’ te accepteren, omdat Gazdanov schrijft in de aloude Russische verteltraditie en je aan de haren het verhaal in sleept. Maar hij vermengt zijn Russische wortels ook met een existentialistisch mensbeeld – het boek werd geschreven in Parijs in de jaren 40. Wolf, de jongeman en de vrouw die zij beiden begeren, Jelena, spelen met hun ‘werkelijke’ persoonlijkheid en lijken hun levens te laten bepalen door toevallige ontmoetingen. Wie is nu eigenlijk slachtoffer en wie dader? En is er een ‘werkelijk gebeurde’ versie van de moord?
Als de twee mannen elkaar eindelijk ontmoeten, is niet de jongeman, maar juist Alexander Wolf het prototype van de moordenaar. Tegelijk gedraagt Wolf zich als een ‘ter dood veroordeelde’, verslaafd aan morfine. Zijn liefdesaffaire met Jelena Nikolajevna overleeft zijn romantische hang naar de dood niet; zij houdt het niet meer uit en vlucht van Londen naar Parijs. De ‘koelheid’ die de jongeman in zijn liefdesaffaire met Jelena van haar ondervindt, is het gevolg van haar ervaringen met Wolf.
Nabokov
En zo is dus niet Alexander Wolf, maar zijn vermeende moordenaar het echte slachtoffer, tot aan het einde opnieuw de rollen worden omgekeerd. Schuld wordt boete, boete wordt schuld. Een nabokoviaanse dubbele omkering – zoals ook de uitweidingen over een bokswedstrijd tussen de Fransman Dubois en de Amerikaan Johnson en het voortdurende met zichzelf in gesprek zijn van de hoofdpersoon aan Nabokov doen denken. Jelena, met haar verveeld-aristocratische gedrag, lijkt dan weer weggelopen uit een verhaal van Tsjechov. ‘Omwille van heftige sensaties was ze tot alles bereid’, noteert de jongeman. Zo wil ze in haar dronkenschap ’s nachts bonbons uitdelen aan Parijse kind-hoertjes. Toch lijkt geen enkele ervaring haar uit haar koele lethargie te bevrijden. Een memorabele romanfiguur, deze Jelena.
Het nawoord van de Duitse vertaalster Rosemarie Tietze bevestigt Gazdanovs positie tussen de Russische en de Franse literatuur. Tietze beweert dat Gazdanov niet eerder werd ontdekt omdat hij in het Russisch en niet in het Frans schreef, waardoor hij vastzat aan de kring van zeer conservatieve emigré-recensenten. Die hadden niet veel op met het Parijse existentialisme, waardoor Gazdanov zich heeft laten inspireren. De ontdekking van een vergeten schrijver gaat altijd gepaard met vergelijkingen. Is Gazdanov een volstrekt originele stem? Nee, voor een nieuwe kijk op het emigrantenleven leunt hij te veel op de literatuur van zijn voorgangers en tijdgenoten. Maar de fenomenale vertelstem van de anonieme jongeman, die voor het leven getekend is door de Russische geschiedenis, maakt Het fantoom van Alexander Wolf toch uniek.
Gazdanov schrijft in de aloude Russische verteltraditie en sleept je aan de haren het verhaal in

Over Ann Vandamme

begeleidde al leesgroepen toen zij nog geen website had. Sinds 2007 plaatst zij alle leesgroepwerkbladen op het net. Ondertussen vist zij regelmatig werkbladen op uit haar papieren archief en zet die ook online. Vroeger werkte zij in een boekhandel, later in een uitgeverij en sinds 2014 is zij bibliothecaris van Pepingen, in het hart van het Pajottenland. De bibliotheken van de regio Pajottenland en Zennevallei werken nauw samen, en ook de verschillende leesclubs organiseren vaak een gemeenschappelijk evenement. Het logische gevolg is dat al deze leesclubs ook op deze blog een plaats krijgen. Veel leesplezier!
Dit bericht is geplaatst in Bibliotheken met de tags , . Bookmark de permalink.