Boeken met een cover van Michaël Borremans (aangepaste versie)

Eind september 2012 hoorde ik Michaël Borremans in Touché (Radio 1, zondagochtend met Friedl’ Lesage) spreken over een boek dat hij erg graag gelezen had, nl. ‘De verwondering’ van Hugo Claus. Meteen kwam ook de cover van de laatste uitgave van dat werk ter sprake. We waren dit boek net voor de leesclub van Dilbeek aan het lezen (1). Mijn nieuwsgierigheid was geprikkeld. Al vlug ontdekte ik dat meerdere auteurs het werk van Michaël Borremans op hun cover wilden.

Inderdaad, niet alleen voor ‘De verwondering’, maar ook voor andere boeken leende Borremans zijn werk: romans, poëziebundels, boeken over psychologie en onlangs nog een bundel columns. De boeken gaan allemaal over psychologie en vervreemding. De hallucinante taferelen en de mysterieuze codes uit Borremans’ beeldenrijk lenen zich uitstekend tot dit soort werken.

Borremans werkt ook duidelijk illustratief. Woord en beeld staan bij elkaar. Ik citeer hier Michaël Amy in de monografie Michaël Borremans. Whistling a Happy Tune (Ludion, 2008): “In een tijd waarin veel werk op papier wordt gemaakt op formaten die doen denken aan de historiestukken van de negentiende eeuw, kiest Borremans in zijn werk voor de intimiteit van de premoderne boekverluchting. De associatie met boeken is veelzeggend, aangezien op Borremans’ bladen behalve de titel, signatuur en datering ook vaak getallen, woorden en zinnen voorkomen.”

Zo’n anderhalf jaar later, in de eerste helft van 2014, organiseerde de Bozar een overzichtstentoonstelling van zijn werk onder de titel ‘As sweet as it gets’. Daar kregen we plotseling wel metershoge schilderijen te zien die meteen aan historische taferelen deden denken. Een andere Borremans. Maar nog altijd met de typische Borremans-touch. Werken als ‘The angel’ (200 op 300 cm) en ‘The avoider’ (360 op 180 cm) werden al vlug gelinkt met Velàzquez en Goya. Helemaal anders dan Borremans’ werken van pakweg 10 jaar daarvoor, waarin de bedriegelijkheid van de voorstelling en de absurditeit van het bestaan op een suggestieve, ironische manier worden blootgelegd.

Op alle nieuwe covers van boeken die sindsdien verschenen zijn, gebruikt men het werk van die vroegere periode. Eén nieuwer werk springt er echter uit, nl. ‘The ear’ uit 2011 (42 op 53 cm, ) dat maar liefst 2 keer voor inspiratie zorgde. Maar ‘The ear’ is dan ook niet zo groot, nl. 42 op 53 cm, en straalt iets intiems uit.

De bizarre beeldentaal, de ongebruikelijke combinaties en verspringingen in schaal doen uiteraard denken aan het surrealisme van Magritte, wiens werk, vermoed ik, het meest geleend wordt voor boekomslagen. Kijk maar eens naar een tafel Franse pockets. Wedden dat je er een afbeelding van Magritte tussen ziet! Bij ons denk ik meteen aan Het onverwachte antwoord van Patricia De Martelaere, die niet alleen de cover maar ook de titel van haar roman van Magritte leende. En zo zijn er nog veel meer… In Boston was er in 2006 zelfs een tentoonstelling ‘Book Cover Design and the Spirit of Magritte’. Daar zei Jeffery Howe, professor kunstgeschiedenis,hetvolgende: “These are not Magrittes; the book covers in this exhibition are inspired by him and appropriate his imagery. If imitation is the sincerest form of flattery, Magritte might be said to be one of the most flattered of artists.”(2)

Hieronder, enkele boeken met een cover van Borremans in chronologische volgorde. (3) Misschien zijn er meer. Geef me gerust een seintje als je nog een boek kent die in het rijtje thuis hoort.

Franz Wright, Kindertotenwald, Knopf Doubleday Publishing Group, 2004. Cover: Borremans, Sleeper. Deze dichter ontving in 2004 de Pulitzer Price. Wright was helemaal weg van Sleeper. De beeldentaal van Borremans zou zich uitstekend verhouden met de surrealistische, soms vredige, soms wrede herinneringen aan zijn kindertijd die hij in prozagedichten beschrijft.(4) Nog niet vertaald.

Mark Kinet (red.), Psychoanalyse en/van het systeem, Garant Uitgevers, 2008. Op de cover van het boek staat een afbeelding van het schilderij ‘The Skirt’ (2005). Geen wonder dat de psychiater Mark Kinet voor hem kiest. Hij is een fan van het eerste uur. Zie zijn latere abecedarium Pychologie van de kunst uit 2013, uitgegeven bij Garant.
Daarin plaatst hij Borremans onder de letter O van Onheil. Hij zegt: “Naast Francis Bacon schat ik ook het werk van Michaël Borremans en Luc Tuymans zeer hoog in. Ik ben hierin natuurlijk bepaald niet de enige. Het werk van Michaël Borremans biedt ons schoonheid met de scherpte van een scheermes. Zoals Magritte schildert hij in een pak. Op zijn zondags. Zijn schilderijen zijn enerzijds mooi en behaaglijk: academisch. Anderzijds zijn ze weerbarstig en morbide. Ze zijn wrang en geven een wrong. Ze bulken ook van wanverhouding, want er is vaak iets mis met de schaal. Hij noemt zijn schilderijen kleine bommetjes. Zijn beeldtaal is zwanger van onheil.” Voer voor psychiaters dus.

Michaël Kumpfmuller, Bericht aan allen, Manteau, 2008 (oorspronkelijk titel Nachtricht an Alle). Cover: Borremans, The journey. Een ontluisterend portret van een politicus die niet alleen machteloos staat tegenover de maatschappelijke ontwikkelingen, maar ook tegenover de gebeurtenissen in zijn eigen leven. “Ik ben wild van het werk van Borremans. Ik wou The Journey per se op het omslag omdat het perfect uitdrukt waarover mijn roman gaat: een politicus die van op een afstand naar het gewoel in de samenleving kijkt.” (5)

Hugo Claus, De verwondering, De Bezige Bij, 19de druk 2010 (1ste druk 1962). Cover: Borremans, Het schort. Een leraar laat zich het hoofd op hol brengen door oud-nazi’s en wordt daarna wegens zijn vreemde gedrag in psychiatrische instelling opgesloten.

Thomas Claus, Lucas Somath, De Bezige Bij Antwerpen, 2010. Cover: Borremans, Hornet. Lucas Somath is een jonge veertiger die opgesloten zit in een beklemmende wereld vol existentiële dilemma’s. Hij tracht zichzelf al jaren te beschrijven in een boek die hij maar niet kan voltooien. “Zelden heb ik in een oeuvre de bedrieglijkheid van de voorstelling zo geraffineerd en treffend verbeeld gezien. Hij geeft op een uiterst sobere manier uitdrukking aan een wereld waarin diepe ernst en zalvende ironie elkaar verrassend kruisen.” (6)

Florette Dijkstra, De onvoltooide, Querido, 2010. Cover: Borremans, The Ghost II. Vlak voordat de schrijfster Erica Hart (lees Anna Blaman…) getroffen wordt door een hartstilstand en met haar hoofd op de typemachine belandt, kijkt zij terug op haar leven. “Bij Borremans krijg je het gevoel dat de personages weten dat ze van verf zijn en onlosmakelijk verbonden zijn met hun uitgekaderde wereld. Ze zitten erin gevangen en ze zijn vrij – in de zin van onbenaderbaar, niet te beroeren door ons, die niet van verf zijn – toch?” (7)

Guido De Bruyn, Apenverdriet, P Uitgeverij, 2010. Cover: Borremans, z.t., is een ontwerp dat terugkeert in de video Weight. Een video over Borremans waarvan Guido De Bruyn regisseur is. Gedichten. Deze dichter komt uit Asse, is regisseur bij Canvas en vertaler van oa de Sonnetten van Shakespeare.

Mark Kinet e.a., Psychoanalyse en cultuur 2: Het nieuwe onbehagen in de cultuur,Garant, 2011. Cover: Borremans, Pupils. Ruim tachtig jaar geleden verscheen Freuds essay Het onbehagen in de cultuur. De boodschap was nogal pessimistisch: “Het oogmerk dat de mens gelukkig is, komt in het plan van de schepping niet voor.” Freud beklemtoonde herhaaldelijk het transhistorisch karakter van dit onbehagen dat is toe te schrijven aan onbewuste schuldgevoelens als onvermijdelijk nevenproduct van de cultuur. En hoe zit het nu? Met bijdragen van o.a. Joke J. Hermsen en Paul Verhaeghe.


Erik Robert e.a., Afasie (z)onder woorden. Diagnostische en therapeutische ontwikkelingen, Garant, 2012. Cover: Borremans, Cerebral Office. Inhoud: jaarlijks worden in België en Nederland samen meer dan 20.000 personen getroffen door afasie als gevolg van een beroerte. Afasie houdt doorgaans niet alleen ernstige communicatieve beperkingen in, ook de consequenties van deze aandoening op sociaal, relationeel en affectief vlak zijn vaak zeer ingrijpend.

Sven Hillenkamp, fußabdrücke eines fliegenden, Stuttgart, 2012. Op de cover van zijn nog niet in het Nederlands vertaalde roman staat een afbeelding van ‘The Adventage’ (2012). Het boek heeft in Duitsland nogal wat prijzen gekregen. De auteur zou schrijven in een taal “zonder één gram vet” over schmerz, vertwijfeling en verlatenheid.

Bart Koubaa, Verzet!, Voetnoot Uitgeverij, 2013. Het schilderij ‘Trickland’ van Michaël Borremans vult niet alleen de cover, maar vormde ook de aanzet voor de roman. Bart Koubaa’s boeken zijn niet meer zo toegankelijk als vroeger. Ze worden steeds vreemder. Ik houd er wel van. En het werk van Borremans leent zich hier uitstekend voor.

Yannick Dangre, Met terugwerkende kracht. Gedichten, De Bezige Bij, 2014. Cover: Borremans, The Pendant, 2009 Nu eens ironisch, dan weer onvervalst lyrisch ontleedt Dangre de werkelijkheid en het tekort. De titel van een recensie luidt niet voor niets ‘Een schone verschrikking’.

Guido De Bruyn, Blakte, Uitgeverij P, 2014. Cover: Borremans, The ear, 2011. Zie zijn vorige dichtbundel ‘Apenverdriet’ uit 2010.

Prof Stijn Vanheule, Psychose anders bekeken, LannooCampus, 2013. Cover: Borremans, The Painting, 2006 en Psychodiagnostiek anders bekeken, LannooCampus, 2015. Cover: Borremans, The Ear, 2011. Het onderwerp spreekt voor zich.

Luc De Vos, De roes van het heden, Atlas Contact, 2015. Verzameling verhalen en columns, vol humor, ironie en zelfspot, die een beeld geven van hoe de auteur (1962-2014) in het leven stond. Samengesteld door Christophe Vekeman. Cover: Borremans, ghost of the built-up area, 1995. “Schier iedere column van Luc lijkt ons in een lege wijnfles met de kurk erop te bereiken. Het zijn berichten uit een andere wereld, de strikt persoonlijke wereld van Luc De Vos”, zegt Vekeman in zijn voorwoord. Vekeman kwam De Vos wel eens tegen in Gent. Ook Borremans woont in Gent. Kent/Kende hij De Vos ook?

Tot slot: in de Humo las ik dat, tot verwondering van de interviewer, Michaël Borremans niet houdt van Haruki Murakami’s boeken. Borremans zegt hierover: ‘Zijn droomwereld doet me zelfs té vertrouwd aan. Omdat zijn verbeelding de mijne niet overtreft, verveelt de lectuur me – ondanks alle verwantschap.’ Nu ben ik heel nieuwsgierig geworden naar de boeken die Michaël Borremans wel leest… Hugo Claus alleszins al.

(1)http://www.leesclub.be/bibliotheek-pepingen/hugo-claus-de-verwondering-boekbesprekingboekbespreking-24-mei-2011/
(2)www.galerie.net
(3)met dank aan dhr. Wim Orban die me de acht titels doorgaf en Mevr. Giet Langsweirdt die me op de titels van Stijn Vanheule wees.
(4)www.flandershouse.org, 17 augustus 2011
(5)www.demorgen.be: artikel “Critici hebben emmers vol drek over me uitgestort”
(6)Nieuwsblad, 12 maart 2010, auteur Karel Van Keymeulen
(7)www.galeries.nl (Florette Dijkstra is zelf ook beeldend kunstenaar)

Over Ann Vandamme

begeleidde al leesgroepen toen zij nog geen website had. Sinds 2007 plaatst zij alle leesgroepwerkbladen op het net. Ondertussen vist zij regelmatig werkbladen op uit haar papieren archief en zet die ook online. Vroeger werkte zij in een boekhandel, later in een uitgeverij en sinds 2014 is zij bibliothecaris van Pepingen, in het hart van het Pajottenland. De bibliotheken van de regio Pajottenland en Zennevallei werken nauw samen, en ook de verschillende leesclubs organiseren vaak een gemeenschappelijk evenement. Het logische gevolg is dat al deze leesclubs ook op deze blog een plaats krijgen. Veel leesplezier!
Dit bericht is geplaatst in boekenkunst met de tags , , , , , , , , , , , , , , . Bookmark de permalink.

Één reactie op Boeken met een cover van Michaël Borremans (aangepaste versie)

  1. Annie G. schreef:

    Een boeiend en goed gestructureerd artikel dat leest als een trein. Bedankt Ann!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *